बजेट एक, प्रभाव अनेक

सरोज भट्टराई | जेठ १०, २०८१

सरकारले आगामी आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ को बजेट केही दिनमै पेश गर्ने भएको छ । नेपालको संघीय संरचनामा कार्यात्मक जिम्मेवारी प्रदेशमा सुम्पिएको छ । राजस्व केन्द्रीकृत छ । संविधानले कानुनमार्फत राजस्वको विकेन्द्रीकरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसका लागि प्रदेशमा वित्तीय हस्तान्तरण संविधानद्वारा सुनिश्चित गरिएको छ । यी वित्तीय स्थानान्तरणहरू चार अनुदानहरूमार्फत गरिन्छ: वित्तीय समानीकरण, सशर्त, विशेष, र मिल्दो अनुदान । यी अनुदानहरूमध्ये, वित्तीय समानीकरण अनुदान महत्त्वपूर्ण छ, यसलाई बिना शर्त मानिन्छ र उपराष्ट्रिय सरकारहरूलाई पूर्ण स्वायत्तता समावेश गर्दछ ।

आर्थिक वर्ष २०१८/०१९ र आज २०२३/२४ सम्म सात वटै प्रदेशले औसत वार्षिक रु ११२ अर्ब र स्थानीय तहले रु २६१ अर्ब अनुदान पाएका छन् । प्रत्येक प्रदेशले वार्षिक औसत १६ अर्ब रुपैयाँ र स्थानीय तहले नेपाल सरकारबाट करिब ३५ करोड रुपैयाँ अनुदान पाउँछन् । स्थानीय तहले वार्षिक रु ३५ करोड प्राप्त गर्ने कुरा बाहिरबाट सकारात्मक देखिए पनि भित्रबाट भने अवस्था निराशाजनक देखिन्छ ।

अनुदानको सिद्धान्तले कुल बजेट वा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा वित्तीय समानीकरण अनुदानको अनुपात बढ्नुपर्छ भन्ने व्यवस्था गरेको छ । तर, यो अनुपात घटेको छ । फलस्वरूप, कुल बजेटमा प्रदेशमा विनियोजित समानीकरण अनुदानको अनुपात आर्थिक वर्ष २०१८/०१९ मा १०.२७ प्रतिशत थियो, जुन आव २०२३/२४ मा ८.३४ प्रतिशतमा झरेको छ ।

यसले अनुदान वितरणमा गम्भीर त्रुटि देखाउँछ, सुधार आवश्यक छ । स्थानीय तहको अवस्था झनै निराशाजनक छ, जहाँ चार वटा अनुदानमध्ये समानीकरण अनुदानको प्रतिशत आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ मा ४१.३८ प्रतिशत रहेको सशर्त अनुदान ५३.७४ प्रतिशत रहेको छ । आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा समानीकरण अनुदानको प्रतिशत २९ दशमलव ६१ प्रतिशतमा झरेको छ भने सशर्त अनुदान बढेर ६५ प्रतिशत पुगेको छ । यसले स्थानीय तहमा सशर्त अनुदानको असमान बोझलाई उजागर गर्छ । कुल अनुदानमा विशेष र मिल्दो अनुदानको अंश ५ प्रतिशत मात्रै रहेको छ ।

२०२२/२३ मा प्रदेशको वित्तीय सन्तुलन घाटामा गएको देखाएको छ । राजस्व र अनुदानमा आएको कमीका कारण आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा प्रादेशिक सरकारले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ०.३ प्रतिशतको समेकित वित्तीय सन्तुलन घाटा रेकर्ड गरेको थियो, जुन कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३.५ प्रतिशतमा झरेको थियो । यसको विपरित, खर्च कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३.८ प्रतिशतमा मात्रै वृद्धि भएको छ ।

यद्यपि सुदूरपश्चिममा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ०.८ प्रतिशत घाटादेखि मधेशमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ०.२ प्रतिशतको बचतसम्मको वित्तीय सन्तुलनमा उल्लेखनीय भिन्नता थियो । गत आर्थिक वर्षको तुलनामा राजस्व र अनुदानमा आएको उल्लेख्य कमीका कारण स्थानीय सरकारहरूले पनि आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ०.४ प्रतिशत घाटा अनुभव गरेका छन् । तर सरकारले विशेष अनुदानको परिभाषा बुझ्न सकेको छैन । कतिपय आयोजना तथा कार्यक्रमहरूमा स्रोतको अभावलाई पूरा गर्न प्रदेशको मागका आधारमा मिल्दो अनुदान वितरण गरिनेछ ।

सरकारले प्रदेशमा गरिबीको अवस्था लगायतका कारकहरू विचार गरी आपूर्ति पक्षका आधारमा विशेष अनुदान वितरण गर्नेछ । यसबाहेक यो अनुदान वित्तीय समानीकरण अनुदानको लागि क्षतिपूर्ति गर्न पनि प्रयोग गरिन्छ । सरकारले यस पक्षलाई अहिलेसम्म विचार गरेको छैन र विशेष र मिल्दो अनुदान सहित सबै प्रकारका अनुदान विनियोजनको गम्भीरताका साथ समीक्षा गर्नुपर्छ ।

नेपालको संघीयतामा कार्यक्रम र आयोजनाका लागि मन्त्रालयहरूको यात्रा अस्तव्यस्त रहेको अवस्थामा अनुदान वितरण अव्यवस्थित छ । स्थानीय सरकारको प्रमुखबाट संघीय सांसदसम्म मन्त्रालयमा भीडभाड छ । केही मन्त्रालयहरूले आफ्नो विवेकमा कार्यक्रम बजेट विनियोजन गर्दछन्, जसमा महत्त्वपूर्ण अंश प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको निर्वाचन क्षेत्रको पक्षमा हुन्छ । त्यसपछि, बजेट वरिष्ठ नेताहरू, प्रभावशाली सांसदहरू, सचिवहरू, आदि तर्फ निर्देशित हुन्छन् । यो अवस्थाले संघीयताअघिको युगलाई झल्काउँछ, अलिकति घटेको बजेट जथाभावी वितरण भइरहेको छ ।

विश्व बैंकले सोमबार एक प्रतिवेदन प्रकाशित गर्‍यो जुन माथि उल्लेखित तथ्यहरूसँग मेल खान्छ । विशेष गरी प्रतिवेदनले 'नेपाल वित्तीय संघीयता अपडेट २०२४' सार्वजनिक गरेको छ, जसको उद्देश्य नेपालको प्रगति मूल्याङ्कन गर्ने र २०७२ को संविधानको दृष्टिकोण र वर्तमान यथार्थहरूबीचको पङ्क्तिबद्धतालाई जाँच्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

प्रतिवेदनले नेपालमा वित्तीय संघीयता लागू भएपछि पहिलो पटक आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा प्रदेशको वित्तीय सन्तुलन घाटामा गएको देखाएको छ । राजस्व र अनुदानमा आएको कमीका कारण आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा प्रादेशिक सरकारले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ०.३ प्रतिशतको समेकित वित्तीय सन्तुलन घाटा रेकर्ड गरेको थियो, जुन कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३.५ प्रतिशतमा झरेको थियो । यसको विपरित खर्च कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३.८ प्रतिशतमा मात्रै वृद्धि भएको छ ।

प्रतिवेदनले मुख्यतया अन्तरसरकारी अनुदान र राजस्व बाँडफाँटमा आएको कमीका कारण आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा प्रदेशको संकलित राजस्व र अनुदानमा आएको गिरावटलाई रेकर्ड न्यून रहेको देखाएको छ । प्रादेशिक सरकारको राजस्व र अनुदान कूल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३.५ प्रतिशतमा झरेको छ, अन्तरसरकारी राजस्वमा आएको कमीले प्रादेशिक राजस्वको ९० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको छ ।

खर्चको सन्दर्भमा, प्रादेशिक सरकारको खर्च अलिकति बढेर जिडिपीको ३.८ प्रतिशत पुगेको छ, उच्च पूँजीगत खर्च, विशेष गरी पूर्वाधार परियोजनाहरूमा । चालु खर्च कुल प्रादेशिक खर्चको ४० प्रतिशत मात्रै हो  ।प्रतिवेदनले आफ्नै स्रोतको राजस्व संकलनमा स्थिरतालाई पनि नोट गरेको छ, जसले राजस्व नियुक्ति नीतिहरूमा मध्यम सुधार र राजस्व प्रशासनमा कमजोरीहरू संकेत गर्दछ ।

यसले वित्तीय हस्तान्तरण प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न संस्थागत व्यवस्थाको स्तरोन्नति गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको छ । प्रतिवेदनले प्रदेशमा अनुमान योग्यता अभिवृद्धि गर्न र वित्तीय स्वायत्तता बढाउन वित्तीय हस्तान्तरणका लागि विभाजनयोग्य पुल निर्धारण गर्न पारदर्शी, परामर्श प्रक्रिया र प्राविधिक विधिहरू स्थापना गर्न सुझाव दिन्छ । वित्तीय हस्तान्तरण प्रणालीभित्र पहिचान गरिएको प्रमुख चुनौती सशर्त अनुदानको बाँडफाँट हो, जसका लागि बैंकले वित्तीय समानीकरण अभिवृद्धि गर्दै सशर्त अनुदान घटाउने, प्रदेशमा सुम्पिएका संघीय जिम्मेवारीहरूका लागि सशर्त अनुदान कायम राख्ने र पारदर्शी मापदण्डका आधारमा रकम विनियोजन गर्ने प्रस्ताव गरेको छ ।

प्रतिवेदनले आफ्नै स्रोतको राजस्व संकलनमा स्थिरतालाई पनि नोट गरेको छ, जसले राजस्व नियुक्ति नीतिहरूमा मध्यम सुधार र राजस्व प्रशासनमा कमजोरीहरू संकेत गर्दछ । यसले वित्तीय हस्तान्तरण प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न संस्थागत व्यवस्थाको स्तरोन्नति गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको छ । यसले वित्तीय स्थानान्तरणमार्फत हस्तान्तरण गरिने कोषको पोखरी निर्धारण गर्न कानुनी प्रावधान/प्रक्रियाको अभावलाई प्रकाश पार्छ र प्रदेशको योजना र निर्णय प्रक्रियालाई सुदृढ गर्न स्रोतको पोखरीभित्र वित्तीय समीकरण अनुदानको अनुपात बढाउन सिफारिस गर्छ ।

यसबाहेक प्रतिवेदनले प्रदेशमा अनुमान योग्यता अभिवृद्धि गर्न र वित्तीय स्वायत्तता बढाउन वित्तीय हस्तान्तरणका लागि विभाजन योग्य पुल निर्धारण गर्न पारदर्शी, परामर्श प्रक्रिया र प्राविधिक विधिहरू स्थापना गर्न सुझाव दिन्छ । वित्तीय हस्तान्तरण प्रणालीभित्र पहिचान गरिएको प्रमुख चुनौती सशर्त अनुदानको बाँडफाँट हो, जसका लागि बैंकले वित्तीय समानीकरण अभिवृद्धि गर्दै सशर्त अनुदान घटाउने, प्रदेशमा सुम्पिएका संघीय जिम्मेवारीहरूका लागि सशर्त अनुदान कायम राख्ने र पारदर्शी मापदण्डका आधारमा रकम विनियोजन गर्ने प्रस्ताव गरेको छ । अन्तमा प्रतिवेदनले सुधार योजना र कार्यान्वयनलाई सहज बनाउन आर्थिक वर्षको सुरुमा अनुदान रकम निर्धारण र प्रकाशन गर्न सिफारिस गरेको छ ।

बजेटमा फर्केर हेर्दा संघीय तहका अधिकांश मन्त्रालयले राणा जमानाको भन्दा कम काम गर्दैनन्, मन्त्रीहरूले प्रायः आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा मात्रै बजेट विनियोजन गर्ने गरेका छन् । परियोजनाहरू प्रायः सशर्त अनुदानको रूपमा प्रदेशहरूमा पठाइन्छ । संविधानले प्रदेशलाई विकासको प्रमुख निकायको रूपमा तोकेको छ र पूर्वाधार विकासको नेतृत्व प्रदेशले गर्ने, संघीय मन्त्रालयले होइन भन्ने कुरामा जोड दिएको छ । संघीय स्तरमा रहेका २२ मन्त्रालयमध्ये आधाभन्दा बढी मन्त्रालयले आफ्नो क्षेत्राधिकार नाघेकाले हामीलाई आठदेखि दश मात्रै आवश्यक छ । सरकारले बजेट प्रस्तुत गर्दा संविधानको मर्म अंगालेर प्रदेश र स्थानीय सरकारको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नुपर्छ ।

बोल्न पाएर पनि गिरीबन्धु टी स्टेट प्रकरणमा किन बाेलेनन् रवि ?

दुर्गा आचार्य | जेठ ७, २०८१

बागमती प्रदेशबाट बसेर सुदूरपूर्वको मुद्दामा नजर लगाउँदैछु । याे मुद्दा हालसालै सर्वोच्च अदालतले बदर गरे...

कृषि नीति तथा कार्यक्रमले समेट्न बिर्सिएका विषय र कार्यान्वयन चुनौती

लक्ष्मण गुरुङ | जेठ ५, २०८१

सरकारले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को नीति तथा कार्यक्रम भर्खरै सार्वजनिक गरेको छ । त्यसमा उत्पादन र रोजगार सृजन...

डिजिटल डिभाइडको अन्त्य गर्न डिजिटल पूर्वाधार अपरिहार्य

रेखा शर्मा | जेठ ४, २०८१

आज अर्थात् मे १७ मा हरेक वर्ष विश्व दूरसञ्चार दिवस मनाइन्छ । यो वर्ष पनि विश्वव्यापी रूपमा विश्व दूरसञ्चार त...

गिरीबन्धु टी स्टेट प्रकरण - नीतिगत भ्रष्टाचारमा ओलीको साथ

दुर्गा आचार्य | जेठ ३, २०८१

गत माघको तेस्रो साता सर्वोच्च अदालतले गिरीबन्धु टी स्टेटको हदबन्दीभन्दा बढी रहेको जग्गा अन्यत्र सट्टापट्टा गर्...